Buug ku saabsan Soomaaliya 1941 - 1969

Bishaan aakhirkeeda waxaa soo baxaya buug taariikh ah oo uu magaciisu yahay "Somalia Untold Story, 1941 - 1969". Waxaa qoray Maxamed Trunji.

Buugga oo ka kooban 608 bog, waxaa daabacday Looh Press. Sida cinwaankiisa ka muuqata, buuggu wuxuu soo bandhigi doonaa taariikh Soomaaliyeed oo aan hore loo shaacin oo dhacday intii u dhaxaysay 1941 – 1969.

Waxaan akhriyay qoraal hordhac ah oo buugga ku saabsan. Qoraaga buuggana waxaan fursad u helay in aan bishii July kula qadeeyo London, markaas oo uu xoogaa yar iiga taabtay buugga. Qormadani waxay ku saleysan tahay qoraalka hordhaca ah, kulanka qadada iyo aqoonta kooban ee aan u leeyahy qoraaga.

Sannadihii 1941 - 1969 waa xilli muhiim ah oo aad u saameeyay Soomaaliya iyo in kaleba, wiixii markaa ka dambeyay. Qoraagu wuxuu muddadaas u qeybiyay saddex xilli oo saddex maamul oo kala duwani ay dalka ka jireen. Muddo uu dalku ku jiray maamul militeriga Ingiriiska, muddo uu dalku ahaa Maxmiyad Qarammada Midoobay iyo muddo uu dalku lahaa Dowlad Soomaaliyeed oo xor ah oo rayid ah.

Qoraagu wuxuu ku tilmaamay in saddexdaa xilli ay saameyn ku yeesheen dalka iyo weliba dadka Soomaaliyeed.

Taariikhda xilligaas muhiimka ah wax badan lagama qorin. Inta ka qoranna waa qoraallo ajnebi diyaariyay. Waa xilli loo baahnaa in wax badan laga ogaado, oo weliba aan ka maqalno aqoonhayan Soomaaliyeed. Isaga oo arrintaa muujinaya wuxuu qoraaga buuggani ku tilmaamay in jiilal dhan oo Soomaali ahi ay korayaan iyaga oo aan aqoon taariikhdooda iyo hiddahooda marka laga reebo mid sawir gurracan ka bixineysa dadkooda iyo dalkooda.

Buuggani ma soo wada qaadayo dhacdooyinkii xilliga uu ku saabsan yahay dhammantood, wuxuuse culeyska saarayaa isbeddelladii siyaasadeed iyo kuwii bulsho ee dalka ka dhacay xilligaas.

Baaritaankani wuxuu eegayaa doodihii dhaadheeraa ee aadka u cuslaa ee ka dhacay Qaramada Midoobay, isaga oo si gooniya diiradda u saaraya mowqifyadii is diiddanaa ee Afarta Quwadood oo isku af garan waayay in ay isla meel dhigaan waxa laga yeelayo mustacmaradihii Talyaanigu uu dagaalkii labaad ka hor ka talinayay ee ku yaalla qaaradda Afrika. Waxaa go’aanka mowduucaas loo gudbiyay Golaha Guud ee Qaramada Midoobay si uu uga gaaro go’aan kama dambeys ah.

Cutub dhan oo buugga ah waxaa uu ka hadlayaa soo ifbixii dhaqdhaqaaqyadii siyaasadeed ee ugu horreeyay dalka iyo tartankoodii aan naxariista lahayn ee ay u galeen in ay shiiqiyaan masraxa siyaasadda, taas oo mararka qaar keeni jirtay isku dhac uu dhiig ku daato.

Taariikhdan muhiimka ah marka aad akhriso, waxaa kuu fududaanaya dhowr arrimood oo ay ka mid yihiin in aad wax ka aragto dhinacyo badan oo kala duwan. Waxaa kuu fududaaneysa in aad si miisaaman u falanqeysid waxyaabihii dhacay xilligaas iyo saameynta ay dadkeenna iyo dalkeenna ku leeyihiin ilaa maanta. Weliba falanqeyntaasi waxay noqoneysaa mid ka reebban caaddifad ama ay ku yar tahay, maaddaama sidii ay berigaas wax u dhacayeen aanad hadda waxba ka qaban karin.

Dabcan haddii aad si wanaagsan u fahamto sababaha ay u dhaceen wixii dhacay, waxay kuu bidhaamin kartaa fahamka waxa hadda socda iyo sidii aad ula falgeli lahayd.

Waxaan rajeynayaa in aqoonyahanno Soomaaliyeed oo xilliyadaa shaqeeynayay iyo qaar xilliyadii ka dambeeyay shaqeynayayba ay qoraallo ka sameeyaan dhacdooyinka soo maray, sida ay ayagu wax u arkayeen, go’aammada ay qaateen, sababta iyo wixii ka dhashay.

Qoraaga Buugga 

Mohamed Trunji, qoraaga buuggani wuxuu ku dhashay Beledweyne. Ka dib markii uu Dugsi Sare ka baxay ayay 1962 Wasaaradda Waxbarashadu u qaadatay macallin. Laba sano ka dib wuxuu ku biiray shaqaalaha Baarlamaanka Soomaaliya, halkaas oo uu ka noqday turjubaan. Baarlamaanka waxaa xilligaas lagu hadli jiray af Soomaali laakiin waxaa doodaha baarlamaanka ka dhaca lagu tarjumi jiray af qalaad si loo diwaan geliyo. Xilkaas wuxuu hayay ilaa la gaaray 1969.

Wuxuu ka qalin jebiyay Kulliyadda Sharciga ee Jaamacadda Ummadda Soomaaliyeed, ka dibna wuxuu 1972 ku biiray Wasaaradda Garsoorka asaga oo noqday Garsoore ilaa la gaaray 1980.

Sannadkii 1981 ayuu Jaamacadda UCL ee London uu ka qaatay Diploma ku saabsan qaanuunka badaha. Wuxuu markaa xubin ka noqday ergada Soomaalida ee Shir Qaramada Midoobay oo sannadle ahaa oo ku saabsan sharciga badaha oo lagu qabtay Geneva, New York iyo Kingston oo ah Jamaica. Shirkaasi wuxuu dhalay in 1982 uu soo baxo oo la hirgeliyo Axdiga Saddexaad ee Qaramada Midoobay ee Sharciga Badaha.

Maxamed Trunji waxaa sannadkii 1983 lagu xoojiyay Hey’adda Qaxootiga Qaranka, wuxuuna madax u noqday Guddiga qaabbilsan qofka ay Soomaaliya Qaxootinnimo u aqoonsanayso. Soomaali badani waxay aragtay Soomaali magangelyo doon ah oo loo aqoonsanayo qaxooti ama loo diidayo, laakiin ma ogeyd in Soomaaliya ay iyadu lahaan jirtay xafiis aqoonsada qaxootiga dalkeeda soo gala? Ilaa 1991 ayuu Maxamed xilkaas hayay.

1992 ilaa 2005 wuxuu ahaa sarkaal sare oo qaabbilsan xafidaadda Qaxootiga oo ka tirsan hey’adda Qaxootiga ee Qarammada Midoobay UNHCR, wuxuuna ka shaqeeyay dalalka Iran, Iraq, Sudan, Ethiopia iyo Zambia.

2005 markii uu shaqada ka fariistay, wuxuu galay Jaamacad isaga oo baranaya Qanuunka Caalamiga ah ee Xuquuqul Insaanka. Master ayuu maaddadaa uga qaatay Jaamacadda Essex ee UK sannadkii 2006. Buuggiisa qalin jebinta wuxuu ka qoray Maxkamadeynta [dadka geystay] xadgudubyo xuquuqul Insaanka oo hore u dhacay, taas oo ah mowduuc xiriir dhow la leh waxa Soomaaliya ka dhacayay soddonkii sano ee ugu dambeeyay. Qoraagu wuxuu hadda ku nool yahay London.

Maxamed Trunji, waa aqoonyahan khabiir ah oo af gaaban oo dhacdooyin badan u soo joogay, haddana sameeyay baaritaan qoto dheer. Waxaan rajeynayaa in buuggiisa laga baran doono wax badan, isla markaasna uu dhalin doono doodo iyo lafa-gur ku saabsan go’aammadii xasaasiga ahaa ee xilliyadaas dhacayay. Dooduhu waxaa kale oo ay ku saabsanaan karaan go’aammadii beryahaas la qaatay hadday ahaan lahaayeen qaar ka duwan kuwii berigaa,s waxa laga yaabo in ay dhici kari lahaayeen. Waxaa kale oo aan rajeynayaa in aan ka baranno waxa sababay in dadweynaha Soomaaliyeed ee geeska Afrika ay ku kala qeybsan yihiin dalal kala duwan.  Sababta ma Soomaali baa leh mise duul kale?

Labo Shil oo dayaaradeed Oktoobar Gudaheeda!

Laba dayaardood ayaa ku soo dhacay agagaarka Afgooye bishii Oktoobar ee sannadkan 2015. Weliba dayaaradda hore oo ahayd mid weyn oo xamuul ah waxay soo dhacday ka dib markay in muddo ah dul heehaabaysay magaalada Muqdisho.

Iyada oo loo daneynayo bedqabka musaafarka - oo ay ugu badan yihiin Madaxda Dowladda iyo Hey'adiistayaashu, shaqaalaha dayaaradaha iyo weliba dadka dhulka jooga oo haddii ay dayaaradi soo dhacdo ay waxyeelleyn karto, sow ma ahan in la is weydiiyo waxa sababay in laba dayaaradood ay soo dhacaan bil gudaheed? Maxaa khaldama? Sowse ma habboona in la is weydiiyo in si uun loo baajin karay shilalkaas?

Wey dhici kartaa labada khaladba in ay u sabab ahaayeen duuliyayaasha ama cillad farsamo oo xagga dayaaradda ah.

Haddiise innaba ay dhacdo in sababta labadan shil ay tahay khalad ka dhacay shaqaalaha duulista ama tas-hiilaadka gegida dayaaradaha Aden - Cadde, waxaa habboon in sida ugu dhakhsiyaha badan loo baaro, loo ogaado, loona xalliyo cilladda.

Waan qiyaasayaa in Hey'adaha ku shaqada lihi ay og yihiin sababta. Waxaase ila habboon in dadweynaha lala wadaago oo lagu wargeliyo sida ay wax u dheceen si loo xoojiyo kalsoonida lagu qabi karo duullimaadyada Muqdisho.

Ma badna shilalka dayaaradaha ee Soomaaliya. Weliba waxaa mahad Rabbi ah in marka aad aragto, da'da iyo xaaladda daayaradaha qaarkood, iyo xaaladda garoommada dayaaradaha, in haddana lagu badbaado duullimaadyadooda.

Hadda oo ay soo kordhayaan duullimaadyadu, waxay ila tahay in la joogo xilligii sare loo qaadi lahaa shuruudaha ku xiran tayada iyo da'da dayaaradaha iyo isla xisaabtanka xagga bedqabka musaafurka.

Duqa cusub ee Muqdisho

Duqa magacaaban, yacni aan xilka weli la wareegin, ee magaalada Muqdisho, Yusuf Xuseen Jimcaale, ayaa billaabay wadatashi uu la yeelanayo Soomaalida deggan caasimadda.

Ujeeddadu waa si uu u helo talooyin iyo fikrado uu ku biiriyo Barnaamijka oo awalba ka fekerayay ee uu doonayo in uu caasimaddeenna ku horumariyo.

Waxaan ka mid ahaa aqoonyahanno xalay lagu marti qaaday kulankiisii ugu horreeyay ee la tashi ee uu sameeyo.

Dadka la martiqaaday oo leh khibrado iyo waayo aragnimo kala duwan, waxay dhammaantood ama aan dhehee ugu yaraan intii hadashay ay ka dhawaajiyeen fikrado waxtar leh ama ugu yaraan dood dhalin kara.

Waxaa la isla soo qaaday talooyin la xiriira sugidda amniga caasimadda, kobcinta dakhliga Gobolka Banaadir, siyaasad ahaan sidii dadweynaha Soomaaliyeed ay u dareemi lahaayeen in ay caasimaddu tahay caasimaddooda oo aan laga xigin, xalka Khilaafaadka dhulka, Xafidaadda ammaanada, Xuquuqda haweenka, xaaladda barakacayaasha, Xuquuqda Dumarka, sidii dadweynaha Muqdisho ay u heli lahaayeen xuquuq la siman midda dadweynaha Gobollada marka ay joogto Golayaasha ay  Dowlad Goboleedyadu ku matalaan dadweynaha kale ee Soomaaliyeed oo aan Gobolka Banaadir ku jirin,  ka digtoonaanta masiibooyinka dabiiciga ah, dhismaha waddooyinka iyo qodobbo kale oo badan.

Erayo kooban oo uu goobta ka jeediyay Guddoomiyaha Gobolka Banaadir ee magacaaban, Yusuf Xuseen Jimcaale, waxaa ka muuqday in uu yahay mas’uul fahamsan miisaanka iyo muhiimadda xilka loo magacaabay. Wuxuuna hadalkiisu u muuqday mid yididdiilo gelin kara dadweynaha Muqdisho, iyada oo weliba aan la gaarin inta aanuu xilka la wareegin.

Gudaha Xabsiga Dhexe ee Xamar

Xabsiga Dhexe ee Xamar - 29 Okt 2015

Waxaan maanta fursad u helay in aan soo arko gudaha xabsiga dhexe ee Muqdisho.  Waxay ka dambeysay Laanqeyrta Case ee Caalamiga ah ICRC iyo weriyayaal maanta loo furay irdaha xabsiga. Madaxweynaha ICRC, Peter Maurer, ayaa meesha marayay.

Waxaan ku soo wareegnay qolal ay maxaabbiistu is kor tuban yihiin. Waxaan tagnay qeyb loo yaqaan qamta oo qolalku ay ka yaryar yihiin qeybaha kale. Qeyb kale waa Piemonte iyo qeybta haweenka. Piemonte waa Gobolka caasimaddiisu ay tahay Torino ee dalka Talyaaniga. Ma aqaan sababta magacaas loo siiyay.

Waxaa xabsiga ku jira dad ay tiradoodu kor u dhaaftay 1200 oo maxbuus oo isugu jira dad ay Maxkamadi xukuntay iyo dad aan weli la soo taagin maxkamad.

Dadka xukuman waxaa ka mid ah qaar dil ku xukuman.

Qaarkood way ka qeylinayeen codkoodana si sax ah looma kala saari karin, laakiin waxaan maqlayay mid ku qeylinaya shan bilood ayaan xirnaa iyo mid leh saddex sano ayaan xiran ahay ee maxaan bi’iyay?

Bal qiyaas in xabsi lagu dhigo adiga oo Maxkamad kugu xukuntay aanay jirin.

Maxaabbiista aan maanta soo arkay waxay isugu jiraan haween, carruur aan qaan gaar ahayn iyo rag u badan dhallinyaro. Carruurta iyo dadka waaweyni ma kala soocna.

Sidoo kale, ma kala soocna nooca dembiyada ama tuhunka ay u xiran yihiin dadku. Si kale haddii aan u dhigo, dad iyagu ka tirsan kooxo isu cadow ah marka ay bannaanka joogaan, ayaa laga yaabaa in ay hal meel ku wada xiran yihiin.

Xabsiga waxaa loogu tala galay ugu badnaan 400 oo Maxbuus. Laakiin hadda waxaa ku jira saddex-laab tiradaas. Meeshii loogu talo galay in hal qof lagu xiro, waxaa ku jira 4 ruux. Sidaa darteed waxaa aad ugu adag jiifka oo aanay haysan dhul ugu filan in qof waliba uu dhabanka dhigo. Sidaa darteed waxay iska sugaan hurdada oo marba in ayaa seexata inta kalena way taagtaagan yihiin oo waxay kuwa hurda ka sugayaan meeshii ay dhinaca dhigi l;ahaayeen. Waxaan soo xusuustay xabsiga Kigali oo aan booqday 1995 gumaadkii dalka Rwanda ka dhacay bilo yar ka dib. Xaaladda Xabsiyada Rwanda waxay berigaas ahaayeen kuwo caalamka oo dhami uu ka hadlay.

Xabsiga Dhexe ee Muqdisho, waa xabsi uu dhistay gumeyste.  Waa meel aan dhir badan lahayn. Qorraxdu ay aad u kulushahay. Qolalka ay maxaabbiistu ku xiran yihiin oo iska soo horjeedana inta u dhexeysaa ay tahay sibir. Deyraddu dusha ayay ka bannaan tahay oo qorraxda sibirka ku dhacda ayaa dib kuugu soo laabaneysa oo saameyneysa neeftaada. Waa xataa haddii aad dibadda taagan tahay.

Bannaanka ayaan joogi kari la’ayn kuleyl dartiis. Qaar badan oo naga mid ah shaararka ayaa ku qoyay dhidid awgiis. Ma qiyaasi karo inta uu le’eg yahay kuleylka haya 40 ruux oo ku jira qol loogu talo galay 10 ruux.  Hawada keliya ee ay haystaan waa midda ka soo dhex dusta biraha isu dhow dhow ee sida ulo u teedsan ee ay ka sameysan yihiin dariishadda iyo albaabka oo quful weyni saaran yahay.

Waxaan booqannay jikada iyo qeybta caafimaadka xabsiga.

Waxa aan la yaabay arrin uu Xeer Ilaaliyuhu ii sheegay. Waa in ay jiraan dad uu waalidkood soo xiray. Taas oo waafaqsan, ayuu yiri, sharciga dalka. Waxaan qiyaasay in waalidkaasi uu yahay mid aan ka warqabin xaaladda xabsigu uu ku sugan yahay. Marka labaadna ma garanayo sababta uu sharcigu u fasaxayo in qof qaangaar ah oo isagu hadduu doono waalid ah haddana xabsi la dhigo damaca isaga waalidkiis awgii.

Rajo

Markii uu dhex wareegga xabsigu noo dhammaaday, waxaan Xafiiskiisa ugu tegey Taliyaha Ciidanka Asluubta, Sarreeye Gaas Bashiir Maxamed Jaamac. Inkasta oo uu qiran yahay dhibaatada xabsiga ka jirta haddana wuxuu ii sheegay waxyaabo dhowr ah oo uu rajo ka qabo.

Wuxuu ii sheegay in sariiro is dul saaran ay u soo socdaan Xabsiga, kuwaas oo suurta gelin doono jiif sidaan ka wanaagsan. Sariiruhu maaddaama ay is dul saran yihiin waxaa rajo laga qabaa in ay soo haraan qolal bannaan oo waxbarashada maxaabbiista loo adeegsan doono. Bisha Febraayo ee sannadka 2016 ayaa noo asteysan, ayuu yiri.

Waxaa la hirgeliyay biyo gelin musqulaha qubeyska. Ceel ayaa loo qodi doonaa xabsiga.

Qeybta Piemonte waa la dayactiray oo anigaaba indhahayga ku soo arkay. Waxaan arkay qeyb kale oo la dhisay oo loogu talo galay in tababbar xirfadeed lagu siiyo maxaabbiista. Waxaan arkay baabuurta shabaqlaha ah ee maxaabbiista lagu qaado oo laba ah oo la diyaariyay maaddaama dhibka Maxkamadda daaheysa ay qeyb ahaan u sabab tahay in aan la hayn gaadiid ku habboon in Maxbuuska lagu geeyo Maxkamad. Waxaa kale oo la i tusay xafiis Xabsiga ku dhex yaalla oo Maxkamad ahaan loo adeegsado mararka qaar.

Mashaariicdaas oo isugu jira qaar la fuliyay iyo qaar soo socda, waxaa ku deeqay ganacsato iyo hey’ado samafal oo Soomaaliyeed.

Waxaa kale oo i dhiirri geliyay in dhowr ka mid ah maxaabbiista loo oggolaaday in Madaxweynaha ICRC, Peter Maurer, ay keligood la kulmaan maanta iyada oo aan askari iyo cid kale la joogin.

Waxaan jecleystay sida Maxaabbiista codsigooda loo tixgelinayay maanta, haddaysan ahayn show xilligaas ku eg. Maxaabbiistu waxay ku qeyliyeen war naga daaya kaamerada, markii ay weriyayaashii  damceen in ay sawirtaan video-na ay ka duubaan maxaabbiista. Markiiba saraakiisha ciidanka oo uu Taliyuhu ka mid ahaa ayaa iyaguna ku dhawaaqay war ka daaya.

Dabcan maxbuusku in uu yahay qof ciqaab looga aargoosanayo iyo in uu yahay qof xuquuqdiisa la dhowrayo, lana toosinayo waxay saameyn ku leedahay bulshada berri lagu soo dhex deyn doono.

Waxaan u mahadcelinayaa Taliyaha Ciidanka Asluubta, Sarreeye Gaas Bashiir Maxamed Jaamac, oo mar aan usbuucan horraantiisii kala hadlay ra’yi aniga igu dhashay oo Maxaabbiista waxtari kara, igu martiqaaday booqashada Xabsiga, iyo Xeer Ilaaliyaha Guud, Axmed Cali Daahir, oo si wanaagsan ii soo dhoweeyay xog bandanna i siiyay. Waxaa kale oo aan u mahadcelinayaa Taliyaha Xabsiga Dhexe iyo saraakiisha kale ee Ciidanka Asluubta Soomaaliyeed. 

Iridda Keliya ee Gegida Dayaaradaha ee Muqdisho

Haddii aad rabto in aad garato sida aan uga guran nahay curinta ra’yi ama wax cusub oo aan hore u jirin si ay noloshu noogu fududaato, waxaad eegtaa iridda laga soo galo garoonka dayaaradaha Muqdisho lagana baxo. Waa gegida dayaaradaha ee caalamiga ah ee Aden – Cadde.

Garoonku wuxuu ku yaal meel dabiiciyan aad u qurux badan. Dhabbaha ay dayaaraduhu ku rooraan wuxuu la teedsan yahay badda oo meelaha qaar aad mooddo in hirka baddu uu soo gaari karo.

Jawiga magaaladu waa mid wanaagsan sannadka intiisa badan, sannad kasta.

Intaas waxaa dheer in garoonku uu ku shaqeeyo iftiinka qorraxda oo keliya oo shaqo habeen aanay jirin marka amniga laga reebo.

Inkasta oo garoonku uu leeyahay shan irdood oo aad u kala fog oo laga soo geli karo, qaar hor lehna la sameyn karo, haddana isku hal irid ayaa loo adeegsadaa Gelid iyo Bixid labadaba.

Waddada keliya ee lagu galo, haddana dhinac ayay ka xiran tahay, waxaana dhex yaalla dhagxaan waaweyn oo shub ah oo jidgooyo u eg looguse talo galay gabbaad nooc dhufeys ah. Waxaa intaa dheer dhowr isbaaro oo isla waddadaas dhex yaalla oo lagu baaro gaadiidka. Qaarkood ciidan Soomaali ah ayaa taagtaagan, kuwa kalena askarta iyo saraakiisha AMISOM ayaa fadhi iyo taagniba ku maamula.

Waa meel isgoys ah oo waddada Medina ka timaada ay uga soo dhacdo waddada gegida lagu galo.

Mararka qaar waxaa dheeraada safka ay ku jiraan baabuurta sugeysa in ay gasho gegida dayaaradaha. Taas ayaa saameysa isu socodka gaadiidka ee isgoyska. Marmar waxaa dhacda in baabuurtu ay isku xannibmaan. Hal baabuur haddii loo diido in uu galo gegida, oo dib loo soo celiyo xaaladdu wey ka sii dartaa oo waa in uu dib ugu soo laabtaa isla waddadii baabuurtu ay safnayd.

Saxmadda Dadka

Waxaa iyaguna isla goobta tuban dad tiro badan oo kala ujeeddo ah. Waxaa ka mid ah askar badan oo hubeysan oo qaarkood ay sitaan boobayaal kala nooc ah oo uu ka mid yahay qoriga riddada dheer ee dabamiinshaarka loo yaqaan, markaana isdhaaf u garwaaxiidsan rasaas. Askartan oo gashan direys ciidan oo kala nooc nooc iyo midabbo ah, waxay isugu jiraan kuwo gegida ilaaliya iyo qaar meesha ku sugaya soo laabashada baabuur ay ilaalinayeen oo gudaha ku maqan.

Inkasta oo mas’uuliyiiinta sare ee Dowladdu ay isticmaalaan irdo kale, haddana mararka qaar waxaa dhacda in sidii dagaal dhici rabo ay goobta yimaadaan baabuur dul bannaan ah oo xawaareynaya, oo markaa ay ka soo daataan askar aad u hubeysan oo tiro badan. Waxay markiiba ka howlgalaan si ay u gudbiyaan baabuur dhex iyo caga waaweyn oo la yiri xabbaddu ma karto oo ay gelibinayeen. Waxaad qiyaasi kartaa uun in uu fuushan yahay qof madax ah. Markaas ayay saxmadda gaadiidka iiyo midda ciidankuba ay ka sii daraan. Is dhex yaaca, fara isku taagga iyo qeyladuna wey bataan.

Aniga ilama ahan in muuqaalkaasi uu yahay midka ugu fiican ee magaalada ra’yi wanaagsan ka siin kara qofka Soomaaliga ah ee dalka muddo moogaa ama ay hadda ugu horreyso sida dhallinyarada Soomaaliyeed ee qurbaha ku dhashay. Sidoo kale qofka ajnebiga ah oo markii horeba shakiga iyo baqdinta ka qabay imaatinka Muqdisho, marka waxa ugu horreeya ee uu arko uu yahay muuqaalka noocaas ah, waxa keliya oo ku sii kordhi kara shakiga awalba ku jiray ee ahaa armay khalad tahay in uu Muqdisho yimaado.

Haddii ay wax dhacaan ma laha waddo kale ama jiho loo baxo oo xaaladdaas looga badbaado.

Meel Baabuurta la Dhigto

Garoonku ma laha xero baabuurta la dhigto oo nadiif ah laguna ilaaliyo. Weliba dhul weyn oo ballaaran oo aan dhisneyn oo ay Dowladdu leedahay ayaa ku dhinac yaal iriddan mashquulka badan. Bannaankaas oo la oodo, irdo loo yeelo, ilaalana la dul dhigo wuxuu dadka safraya iyo kuwa sagootinaya ama soo dhaweynaya u sahli lahaa howshooda iyo bedqabkooda. Waxaana ka soo xaroon lahaa dakhli.

Dakhli naga soo gala iska daaye, Barxaddaas annaga ayay hadda lacagi nooga baxdaa sannad kasta. Marka ay dabayshu ka soo dhacdo dhanka badda, waxay hore u soo martaa dhulkaa bannaan, waxay ka soo qaaddaa bacaad ay ku reebto waddada. Wuxuu uga sii daraa waddada oo uu dhinac dhan si ku meel gaar ah uu u dul deggenaado ilaa kharash lagu bixiyo oo laga qaado inta aanuu ku soo laaban saacado ka dib.

Gelid iyo Bixid

Waxaa iyadana ay taladeedu maqan tahay in la helo irid laga galo gegida iyo mid laga baxo oo haddii ay suurta gal tahay kala fog. Tusaale ahaan, Iridda hadda loo yaqaan Medina Gate waxay noqon kartaa Gelid, u furan dhinaca Gegida oo keliya, kana owdan dhanka Xalane. Iridda hadda la adeegsadana waxay khaas u ahaan kartaa Bixid oo keliya. 

Sir ma ahan in Medina Gate ay badiyaa AMISOM adeegsato, laakiin waxay AMISOM  adeegsan kartaa iridda loo yaqaan Jazeera Gate ama irid kale ayay sameysan kartaa.

Taasi waxay dhimi lahayd saxmadda, waxay koobi lahayd wakhtiga uu safarku qaato, waxayna yareyn lahayd khatarta amni oo xataa haddii aad is illowsiiso adiga oo Muqdisho jooga, iyadu is kaa xusuusineysa.

Kaalinta Haweenka ee 2016

Haweenka Soomaaliyeed waxay la tiro eg yihiin ragga, haddaysanba ka badneyn. Haddana waxay fursadaha siyaasadda mar kasta ay uga marti yihiin ragga. Maanta waxaa Xamar ka furmay  wadatashi ku aaddan aayaha dalka. Bal qiyaas tirada haweenka cod leh ee shirkaa fadhida.

Maxaa keenay in haweenku ay ragga uun u daba fadhiyaan maslaxadda dalka? Miyaan iyaga waajib ka saarneyn nabadeynta, hoggaaminta iyo horumarinta dalka? Miyeyse ka xuquuq yar yihiin ragga? Dalkuse ma ka maarnaa dadkiisa barkiis in aanay talada wax ku lahaan?

Dabcan waan ka warqabaa kaalinta muhiimka ah ee qoyska, bulshada, ganacsiga iyo waxbarashada iyo dhinacyo kale ay ku leeyihiin gabdhuhu, waxaanse halkan uga hadlayaa kaalintooda siyaasadda.

Weliba waxaan ka warqabnaa in gabdhuhu ay waayadan dambe, siiba xagga qurbaha, ay waxbarashada uga wanaagsan yihiin ragga? Waxaan ognahay in ay soo baxeen gabdho aqoon wanaagsan, waxqabad wanaagsan, arrimaha dalkana khibrad u leh, qaarkoodna ay shaqooyin wanaagsan dalka ka hayaan. 

2012 waxay ballantu ahayd in kuraasta Baarlamaanka 30% ay haweenku lahaadaan. Saamigaas oo markii horeba aan caddaalad ku saleysnayn, xataa isagii lama fulin. Hadda 2016 maxaa dhici doona? Maxay gabdhuhu ku dhaqaaqeen si ay markaan xuquuqdooda u qaataan? Mise waxay rajo ka qabaan in raggu uu intii hore dhaami doono, oo markaan uu dib uga degi doono?

Qormadaan kooban waxaan ugu talo galay bal in gabdhaha iyo wiilashuba Soomaaliyeed ay is weydiiyaan su’aalo la xiriira kaalinta haweenka ee qaabeynta, meelmarinta iyo hagidda siyaasadda dalka.

Haddii aad ila qabto in haweenka ay tahay in ay dadaalkooda kor u qaadaan, maxay kula tahay sida ugu habboon ee ay isu abaabuli karaan si ay doorkooda u dhacsadaan, kaalintoodana ay u buuxiyaan?