Xabbadda ka dhacday Galguduud Galbeed

Waxaan ka digayaa colaad hor leh oo ka soo cusboonaata Galguduud. Maamulka Cadaado lagu dhisay iyo qolyaha diiddan waxaan ugu baaqayaa in ay arrintooda wadahadal ka galaan kuna dhammaystaan is afgarad.

Sidoo kale, siyaasiyiinta iyo ganacstada ku lug lahaa ama lagu tuhmay in ay ku lahaayeen dagaalkii dhowaan ka dhacay Guriceel ee magaca Dowlad iyo ASWJ loo yeelay, waxaa habboon in aanay haddana isku deyin in ay hor boodaan khilaafkaan iyo waanwaantiisa.

Midda kale ee u baahan ka fiirsasho, waa dadka faraha badan ee is garab yaacaya ee qaarna la diray iyaga oo aan kala warqabin, qaarna iyagu is xilqaamay iyaga oo kuwayowga la diray aanay kala warqabin.

Ugu dambeyn, waxaa habboon Gobolka gudihiisa in lagu wadahadlo, haddii ay huri weydana caasimadda oo haddaba aan ka maqnayn lala kaashado. Xataa haddii laga fursan waayo, ma aha in laga sheexo in lala kaashado caasimadaha deriska ah oo iyaga laftoodu aan warmoog ka ahayn waxa Gobolka ka socda.

Maxkamdda Sare oo amartay sii deynta Cali Yare

Maxkamadda Sare, oo ah hey’adda Garsoor ee dalka ugu sarreysa, waxay go’aan ay maanta soo saartay ku caddeysay in xarigga Cali - Yare uu yahay sharci darro.

Waxay Maxkamaddu amartay in la sii daayo.

Sii haynta Cali Yare sharci ma ahan. Cid kasta oo gacanteeda uu ku sii jirana waxa ay ku kacaysaa waa sharci jebin bareer ah oo lagu dacweyn karo.

Hey’adaha ay khuseyso, markii hore wey la gudbooneyd in ay sharciga dalka maraan oo muwaaddinka ay dembiga ku tuhmeen ay Maxkamad geeyaan, Qareenna u oggolaadaan. Haddii ay Maxkamaddu ciqaab ku xukuntana ay markaas u gudbiyaan hey’adihii fulin lahaa.

Waxay ka doorbidaan in ay xiraan Maxkamad la’aan. Waxay ka doorbideen in ay Idaacadaha tagaan oo ay magacbi'in ku sameeyaan. Waxay ka doorbideen in xuquuqda uu u leeyahay Qareen ay u diidaan. Taas oo xad gudub ah, halisna ku ah xuquuqda muwaaddin kasta oo Soomaaliyeed.

Hadda waxaan u soo jeedinayaa in ay u hoggaansanaadaan amarka Maxkamadda Sare. Oo Cali - Yare ay sii daayaan. Waxaa kale oo aan rajeynayaa in ay khaladkooda ka bartaan cashar, oo aanay muwaaddin Soomaaliyeed mar dambe sidaas oo kale ugu xad gudbin.

Labada warqadood ee halkan ku lifaaqan waxaan ka helay Saxaafadda bulshada.

Hambalyo Qareennada dacwaddan gudbiyay kuna guuleystay, Tahiil Xaaji Axmed & Cabdikariin Maxamed Axmed iyo saaxiibbada Cali - Yare.

Cabdikarin - Weriye Xirfaddiisa ku Kalsoon

Weriye Cabdikariin Aden Xuseen (Ogeysiis) waa nin shaqadiisa ku kalsoon. Waxay ahayd 1985 markii uu ku soo biiray Radio Muqdisho isaga oo arday ka ah Jaamacadda Ummadda Soomaaliyeed. Ka hor inta aanuu ka qalin jebin Waaxda Kobiyuutarrada ee Kulliyadda Injineerinka, wuxuu ku soo caan baxay barnaamijka Ogeysiiska oo uu idaacadda ka akhrin jiray, kaas oo magac u noqday.

Mararka qaar isaga oo xiriirinta haya aniguna aan warka akhriyay ayaan ka wada rawixi jirnay Radio Muqdisho inta aan soo deminno saqda dhexe habeenkii markaas ayaan u hoyan jirnay guryaha Gahayr ee ardayda Jaamacadda annaga oo subixiina fasal na sugayo.

Cabdikariin Jaamacdda wuu ka qalin jebiyay. Waa Injineer. Dalka wuu ka qaxay, khibrad soo kororsaday oo la soo shaqeeyay Idaacado qalaad aakhirkiina wuu soo laabtay. Wuxuu hadda ka shaqeeyaa isla Radio Muqdisho,  SNTV, Wargeyska iyo Barta Internetka.

Dadka noocaas ah ee shaqadooda yaqaan, khibradda leh, afka gaaban, kuna kalsoon shaqadooda waxaa habboon in lagu tixgeliyo, la dhiirri geliyo, mar walbana ay madaxdu xusto si loogu daydo. Waxay mudan yihiin in la qiro waxqabadkooda iyo waddaniyaddooda. Waxay mudan yihiin in fursadaha intaa lala garab marayo wax laga siiyo. Waxay mudan yihiin in xaqooda la iska ilaaliyo.

Hey’ad kasta wey ka jiraan dad sharaf leh oo noocaas ah. Xataa warfaafinta waxaa jooga dad Eng. Cabdikariin uga soo horreeyay welina ka shaqeeya oo kow iyo laba aan ahayn. Waxaa ka mid ah Cabdi Xaaji Gobdoon, Sheegow, Cabdirisaaq Bahlaawi, Maryan Maslax, Mukhtaar, Ciise Faarax, Maxamuud Cali Guuleed, Qoryooleey iyo qaar kale oo badan. Qaarkood way ka fariisteen shaqooyinka laakiin shaqaalaha hadda jooga ayay khibrad u kordhiyaan qaarna waa Madax.

Shaqaalaha kaa khibradda iyo aqoonta badan haddii aadan ku tixgelin, adiguna khibradda aad hadda dhiseyso ogow tixgelin iyo qaddarin la’aan in ay ku danbeyn doonto.

Cabdikariin iyo dadka la midka ah waxaan leeyahay hambalyo. Akhristow, adiga maxay kula tahay?

Mudug mise NusMudug?

Alif wax ma leh iyo wax buu leeyahay sax ma wada noqon karaan. GalMudug waxay ka kooban tahay Mudug iyo Galguduud ama Dowlad Goboleed ma aha. Haddii sida magaceeda ka muuqata ay tahay Mudug iyo Galguduud, Puntland ayaa loo qarinayaa in la doonayo in Mudug oo dhan laga xukumi doono Dhuusa Marreeb, taas oo xaaladda maanta taagan aan u maleynayo in aanay suurta gal ahayn.

Haddii kale, waa magac lagu sasabayo dadka deggan Gobollada Dhexe, oo waxaa loo caleemo saarayaa Dowlad Goboleed ka kooban Gobol iyo bar oo markaa aan buuxineyn shuruudaha Dastuurka ku qoran.

Dowladda Federaalku waxay ku gabbatay Guddiga Soohdimaha in loo daayo oo isagu go’aan ka gaaro muranka Mudug ka taagan.

Waxa aan ka fekeray talooyinka aan is leeyahay Guddigu wey ka fekeri karaan si xal loo gaaro.

Guddigu wuxuu ku talo bixin karaa ayaan is iri in:

1)   Mudug oo wada jirta la raaciyo Puntland.

2)   Mudug oo wada jirta la raaciyo GalMudug.

3)   Mudug laga dhigo laba Gobol oo midba dhinac raaco.

4)   Mudug oo hal Gobol ah, sida qabiilka ku saleysan ee uu hadda u qeybsan yahay loo daayo, oo Galguduud iyo NusMudug maaddaama aanay noqon karin Dowlad Goboleed lagu daro maamulka hadda loo dhisayo Hiiraan iyo Shabeellada Dhexe.

5)   Dastuurka la beddelo oo laga dhigo Gobol iyo ka badan in ay noqon karaan Dowlad Goboleed.

6)   Dastuurka la beddelo oo laga noqdo nidaamka Federaalka gebigiisba.

Qodobbada kor ku xusan, waan jeclaan lahaa in aad ila wadaagto midka aad doorbidi lahayd. Sidaas oo kale, xal aan intaas ka mid ahayn haddii aad igu biirin kartana fadlan qeybta ra’yiga ku soo bandhig.  

Wax kasta oo ay noqotaba, reer Mudug iyo siyaasiyiinta Federaakaba waxaa la gudboon in ay ahmiyadda koowaad siiyaan nabadgelyada. Xalka la doonayaa ha ahaado wax si nabadgelyo ah lagu aqbali karo. 

Nabadda maanta taalla Gaalkacyo waxaa u sabab ah madax ay horsed u ahaayeen Cabdullaahi Yusuf Axmed iyo Maxamed Faarax Caydiid oo laba ciidan oo dagaalay isu keenay, magaalada wada dejiyay, kana yeelay in ay wadajir u ilaashadaan amnigeeda. Labadaas mas'uul waxaan wakiilladooda dood ugu qabtay magaalada Gaalkacyo gudaheeda sannadkii 1996. Waxaan si wanaagsan u xusuustaa in iyaga oo hadalka isku maagaya, mid walibana uu isagu sheeganayo in nabaddu ay ku timid dulqaadkiisa in haddana la is oggolaa oo la is qaddarinayay. Tan ugu muhiimsanina ay ahayd in la aqbalsanaa in la wada noolaado.

Degmooyinka kale ee Gobolka Mudug ma aha kuwo la wada deggan yahay ama hadda muran la gelin karo dhanka ay ku kalsoon yihiin in ay ka tirsanaadaan oo Dowlad Goboleed ay la wadaagaan.

Waxaan u haystaa in 2015 qofka isku daya in uu magaalo Soomaaliyeed xoog ku qabsado ee ku xukumo uu yahay Ma-Gudbe aan wax ka baran casharrada qaraar ee uu noo dhigay macallinkeenna magaciisa la yiraahdo Dagaalka Sokeeye. Casharradaas wuxuu Macallinku noogu dhigay fasalkeenna oo ah dalkeenna.

Soomaaliya Vs Kenya

Xubnaha Maxkamadda Caalamiga ah ee Caddaaladda

Maanta waxaan fursad u helay in aan la fariisto khubrada farsamo iyo qaanuun ee Soomaaliya ku matalaya dacwadda ka dhanka ah Kenya ee ku saabsan soohdinta badda ee labada dal.

Aad ayay ugu mashquulsanaayeen dhammaystirka iyo hubinta dhammaystirka gal Dacwadeedka Soomaaliya oo Isniinta si rasmi ah loogu gudbin doono Maxkamadda Caalamiga ah ee Caddaaladda.

Waxayse iga aqbaleen in ay iiga jawaabaan su’aalo kooban:

Waxaan ogeyn in Dacwadda badda la gudbiyay sannadkii 2014. Maxaa keenay in Isniinta la gudbinayo mar kale?

Dacwadda markii ugu horreysay waxay Soomaaliya geysay Maxkamadda Caalamiga ah ee Caddaaladda 28 August 2014.  Sida nidaamka Maxkamaddu uu qabo waxay ahayd Dacwad kooban oo ah codsi muujinaya waxa laga cabanayo iyo sababta.

Ka dibna markii ay Maxkamaddu ka soo baaraan degtay in kiiskaasi yahay mid ay geli karto ayay isugu yeertay labada dhinac; kan dacwoonaya oo ah Soomaaliya iyo kan iska daafacaya dacwadda oo ah Kenya.

15^kii Oktoobar 2014 ayaa Soomaaliya iyo Kenya ay isku hor fariisteen Maxkamadda Caalamiga ah ee Hague si go’aan looga gaaro jadwalka iyo qaabka dacwadda.

Dood ay Kenya damacday in dib loo dhigo dacwadda ama wakhtigeedu daba dheeraado iyo Soomaaliya oo isku dayday in wakhtigu koobnaado oo go’aanku dhakhso u soo baxo ayay Maxkamaddu dhegeysatay labada dhinac ka dibna ay iyadu go’aank ku gaartay sidan:

In Soomaaliya ay soo gudbiso dacwad dhammaystiran oo wadata dokumenti markhaati ah oo muujinaya in badda lagu muransan yahay ay Soomaaliya leedahay - 13^ka July 2015. Kiiska oo dhammaystiran.

Kenya iyada waxaa loo qabtay 27^ka May 2016 in ay soo gudbiso wixii ay isku difaaceyso.

Muxuu le’eg yahay bedka badda lagu muransan yahay?

Qiyaastii waa 142,000 Km oo laba jibbaaran.

Dacwaddan, Yaa Soomaaliya matalaya?

Qareenno iyo khubaro isugu jira Soomaali, Mareykan, Faransiis iyo Ingiriis oo heer caalami ah ayna ka mid yihiin shakhsiyaad iyo sharikado kuwa adduunka ugu wanaagsan kiisaska noocaan ah.

Ma taqaanniin cidda mataleysa Kenya?

Maya.

Go’aanka yaa gaaraya?

Garsoorayaasha Maxakamadda Caalamiga ah ee Caddaaladdu waa 15 ay ku jiraan Guddoomiye iyo Guddoomiye ku xigeen. Iyaga ayaa wadajir uga fariisanaya go’aanna ka gaaraya.

Sida xeerka Maxkamaddu uu qabo, haddii Garsoorayaasha Maxkamadda uu ka mid yahay qof u dhashay labada dal ee is dacweynaya midkood, waxaa dalka kale loo oggol yahay in Garsoore dalkeeda ka socda uu dacwaddaas marka la qaadayo oo keliya uu la fariisto Garsoorayaasha Maxkamadda.

Sidaa darteed, maaddaama Guddoomiye ku xigeenka Maxkamaddu uu yahay Garsoore Soomaali ah, waxaa Kenya u bannaan in ay Gasoore Kenyan ah ay u soo dirsato in uu la fariisto Garsoorayaasha Maxkamadda marka ay kiiskan go’aan ka gaarayaan.

Goorma ayaa la fili karaa go’aanku in uu soo baxo?

Horraanta 2017.

Inta ka horreysa sharikadaha shidaalka ka baaraya badda ee Kenya u baaraya Maxkamaddu ma ka joojineysaa?

Maya.  Inkasta oo ay noo furnayd in aan arrintaa dacwad ka furno, haddana ma aynaan weydiisan. Sababta oo ah waxay noqon lahayd in laba loo kala qaado dacwooyinka. Oo marka hore la qaado dacwad ku saabsan joojinta.  Inta aan loo gelin xadeynta badda.

Waxaan u aragnay in taasi ay sii daahineyso wakhtiga ay baddeennu nagu soo wareegeyso.

Laakiin intaa ugama aynaan harin. Waxaan toos ula xiriirnay Sharikadaha shidaalka ka baaraya badda. Digniin ayaan siinnay. Qaar badani way ka baxeen. Kuwa ku harayna waxay Dowladda Soomaaliyeed ku soo rogtay ganaax maalinle ah.

Marka ay Maxkamddu xukun riddo, ma laga qaadan karaa racfaan?

Maya. Go’aanka Maxkamaddan waa in sidiisa loogu dhaqmaa waana kama dambeys.

Maxay la eg tahay rajada in Soomaaliya ay ku guuleysato in ay Baddeeda si sharci ah dib ugula soo noqoto?

Aad iyo aad ayay u sarreysaa. Marka la eego go'aammadii hadda ka hor laga gaaray kiisaska noocaan ah iyo weliba caddeeymaha farsamo iyo kuwa qaanuun ee la hayo, aad iyo aad ayaan ugu rajo weyn nahay in aan ku guuleysanno dacwaddan.

Xaggee lagala socon karaa macluumaadka Dacwaddan?

Dadka af Ingiriiska akhriyaa waxay kala socon karaan barta internetka Maxkamadda Caalamiga ah ee Caddaaladda.

F. G. Waxaan u fasaxayaa Baraha Internetka ee doonaya in ay sii daabacaan qoraanlkan, haddii aanay waxba ka beddelin.