Total Pageviews

Friday, 23 September 2016

Wakiilka Soomaaliya: ICJ ha Diiddo diidmada Kenya

Maanta waxaa la soo gebagebeeyay dhegeysiga Diidmada Hordhaca ah ee Kenya ay uga soo horjeeddu furitaanka Dacwadda Kenya ka dhanka ah ee ay Soomaaliya u soo gudbisay Maxkamadda Caalamiga ah ee Caddaaladda ee magaaladan Hague.

Soomaaliya ayaa maanta bixisay jawaabteeda kama dambeysta ah. Waxaa hadlay saddex qareen oo hadalladoodu ay is kaabayeen iyo Dr. Mona Sharmaan oo soo gunaanadday codsiga Soomaaliya ay u soo jeedineyso Maxkamadda.


Qareennada Soomaaliya

Waxaa hadalka furay Prof. Pellet asaga oo ka jawaabaya Qareennada Kenya sida ay u fasireen MoU caanka noqotay ee 2009 ay kala saxiixdeen Soomaaliya iyo Kenya.

Prof. Pellet wuxuu ku tilmaamay in qareennada Kenya ay MoU 2009 ka yeersiinayaan wax aan ku qorneyn. Waana xadgudub ay Maxkamadda ku sameyneyaan, ayuu yiri, in ay isku dayaan in qoraal hor yaalla uga sheegaan wax aan ku qornayn.

Waxaa xigay Paul Reichler oo qareennada Kenya hadalkooda marka la qoray sadarrada inta u dhexeysa aad u akhriyay. Wuxuu hadallada Qareennada Kenya ka baadi goobay, ka soo saaray, Maxkamaddana la wadaagay waxyaabo iska hor imaanaya. Dhowr tusaale ayuu soo qaatay.

Waxaa kale oo uu soo sheegay hadalladii uu isagu Maxkamadda ka jeediyay wareeggii koowaad in ay Qareennada Kenya hadda aqbaleen ama ugu yaraan aanay dood ka hor imaaneysa aanay bixin sidaa darteedna looga talo geli karo in sidooda ay u aqbaleen.

Wuxuu taxay toban qodob oo qaanuuniyan muhiim ah oo uu sheegay in uu ku jeediyay jawaabtiisii wareegga koowaad. Taas oo Kenya ay fursad u heysatay in ay riddiso markii ay sameyneysay soo jeedinteedii wareegga labaad. Mid ka mid ah tobankaa qodob oo ay diideen ma jiro. Keliya qodob kooban ayay muran geliyeen isagana wuu ka jawaabay kaas oo qaanuuniyan fasiraaddiisu ay dheer tahay ayaa jiray.

Qodobbada wuxuu ka soo xigtay emaillo, dokumentiyo, fasiraado  iyo jawaabo ay xilliyo kala duwan bixiyeen Norway oo qortay MoU-da, Kenya iyo Soomaaliya. Dhammaantood waxay tilmaamayeen in MoU 2009 ay ku saabsan tahay keliya in labada dal aan midna waxba ka qabin in kan kale uu Guddiga Qarammada Midoobay ee CLCS u gudbiyo soohdintiisa qalfoofa qaaradeedka. Tusaaleyaashaas oo dhan meelna ugama xusna ayuu yiri in ay MoU 2009 ay tahay in iyada loo raaco habka xallinta khilaafka soohdin badeedda.

Wadahadallada dhex maray labada dal oo Qareennada Kenya ay ku tilmaameen in ay ahaayeen heer farsamo oo billow ah, wuxuu Paul Reichler sheegay in aanay xaqiiqadu sidaa ahayn. Wuxuu sheegay in labada Wasiir ee Arrimaha Dibadda ee Soomaaliya iyo Kenya ay ka qeyb galeen isla markaana ay aragtiyo ka dhiibteen. Dabcan waxaa uu Wasiir waliba u warbixinayay Hoggaamiyaha ugu sarreeya Dowladdiisa.

Professor Lowe oo Kenya u doodayay, ayaa hadda ka hor Maxkamadda wuxuu u sheegay in ay Soomaaliya dacwadda ku degdegtay laakiin meel la isugu keeni karay mowqifyada kala duwan ee labada dal. Wuxuuna sheegay in haddii ay Soomaaliya la noqotay in aan arrinkaan xal laga gaari karin aanay sidaa ku wargelin Kenya.

Reichler wuxuu yiri Kenya fasiraad kama bixin sababta ay u rumeysan tahay in xal la gaari karay. Waxa keliya oo Prof Lowe uu soo xigtay, ayuu yiri, dokumenti Dowladda Kenya ay hay’adaheedu isu direen 8 August 2014. Laakiin waxaa xusuus mudan in xilligaasi ahaa markii la diyaarinayay kulan la filayay in uu dhaco oo rajo xal la qabay.

Laakiin Kenya waxay ka baaqsatay in ay tagto Muqdisho oo uu ka dhici lahaa shirka xalka lagu goobi lahaa, iyada oo aan weliba fasiraad ka bixin.

Qaabka ay Kenya u dhaqantay iyada oo laga shaqeynayo arrin sidaa muhiim u ah oo ku saabsan heshiis soohdimeed, waxay muujineysaa in aanay ka tarjumeyn fasiraaddeeda Paragraph 6 ee MoU 2009 oo ay ku tilmaamayaan in uu yahay hannaanka loo raacayo xallinta khilaafka soohdinta.

Xataa inta dooddan Maxkamaddu ay socotay fasiraadda ay Kenya ka bixisay paragraph 6 ee MoU 2009 dhowr jeer ayay is beddeshay iyaga oo marba fasiraaddoodii ugu dambeysay ka sameynaya dib-u-gurasho xeel dood.

Waxaa xigay Prof Sands oo ku tilmaamay in xataa haddii Kenya loo raaco dooddeeda ah in MoU 2009 ay Soomaaliya khasab uga dhigeyso in ay wadahadal la gasho Kenya, ay Soomaaliya shuruuddaa fulisay.

Mona Sharmaan

Mona Sharmaan ayaa soo gunaanadday doodda Soomaaliya. Waxay kabahiisa gashatay oo ay qirtay hadalka uu yiri Garyaqaanka Kenya. Wuxuu ku tilmaamay ayay tiri in marka wadahadalka Kenya furmayo ay Soomaaliya markaa uun ay ka soo baxday sannado badan oo dagaal sokeeya, masiibooyin aadminnimo iyo falal argagixiso oo baahsan. Waa marka ay Kenya door bidday in ay wadahadal la furto Soomaaliya. Waa dhab ayay tiri. Weliba Soomaaliya waxay sida ay 2014 ahayd ka sii liidatay, 2009 markii MoU lala saxiixday oo welibana ay Dowladdu ahayd mid cusub. Taas ayaana caddeyneysa in MoU 2009 aanay xammili karin miisaanka ay Kenya siineyso.

Maxay Soomaaliya u dooni kartay, ayay Maxkamadda weydiisay Mona, in ay lugaha la gasho xilli aan soohdinteeda la cayimin? Sharci aanay hor geyn karin si ay kheyraadka  ka maqan u hesho iyada oo aan ognahay in Soomaaliya ay aad ugu tiirsan tahay kaalmo shisheeye?

Mona waxaa kale oo ay sheegtay in markii ay Kenya ka baaqsatay in ay Muqdisho timaaddo si loo qabto shirkii uu codsaday Wasiirkeeda Arrimaha DIbadda ee uu Wasiirka Arrimaha Dibadda ee Soomaaliya uu aqbalay, aanay jirin wax fasiraad ah oo ay bixisay. Mona waxay intaa ku dartay in Soomaaliya ay u soo jeedisay Kenya in ay labada wafdi ku kulmaan dalka Djibouti, laakiin Kenya aanay taa ka soo jawaabin.

Mona waxay xustay in Kenya ay Maxkamadda ka sheegtay in tan iyo 1979 ay ka talineysay badda hadda uu muranku ku jiro. Waxay ku tilmaantay Mona in aan hadalkaasi ahayn wax khuseeya ama wax ku soo kordhinaya dacwadda ku saabsan cidda leh badda.

Laakiin sheegashadaas Kenya in ilaa 1979 ay iyadu maamulaneysay badda waxay fasireysaa sababta uu wadahadalku u burburay taas oo ah in Kenya ay aamminsan tahay in badda lagu muransan yahay ay iyadu leedahay waxna aanay ka maqnayn.

Haddana hadalka Kenya isaga ayaa is burniya ayay tiri Mona. Waxay soo qaadatay Prof. Akhavan oo arbacadii sheegay in Ciidanka Badda ee Kenya uu isaga oo qeyb ka ah ciidammada Midowga Afrika uu ilaaliyo baddaas, howshaas oo uu Golaha Ammaanka ee Qarammada Midoobay u fasaxay.

Mona waxay tiri, haddiiba aan Kenya hadalkeeda run ka soo qaadno, inkasta oo Soomaaliya aanay sidaa qabin, sow ma ahan in ay badda ilaalineysay iyada oo ka tirsan ciidammada Midowga Afrika ee aanay ahayn bad ay iyadu leedahay?

Mar kale waxay xustay Mona sida ay Soomaaliya aad ugu qaddarineyso xiriirka qotada fog ee kala dhexeeya Kenya. Waxayna sheegty in Kenya walaaca amni ee ay qabto uu yahay mid Soomaaliya iyo adduunka oo dhami ay la wadaagaan.

Nafta ay Kenya u hurtay Soomaaliya, sidoo kale Uganda, Djibouti, Burundi iyo qaar kale ay u hureen Soomaaliya, ma ahan ayay tiri Mona, sabab Soomaaliya la isaga hortaagi karo xuquuqda qaanuunka caalamiga ah ay ku leedahay oo uu u oggolaanayo.

Mona waxay soo jeedisay codsiga Soomaaliya ee ugu dambeeya.

Waxay Maxkamadda ICJ ka codsatay in ay diiddo diidmada hordhaca ah ee Kenya oo ay furto dacwadda Soomaaliya ay soo gudbisay ee ka dhanka ah Kenya.


Usbuucaan

Dhegeysiga dacwaddani wuxuu soo billowday Isniin 19 September 2016. Halkan ayaad ka akhrisan kartaa qormadeyda ku saabsan soo jeedintii Kenya ee wareegga koowaad.


Waxaa xigtay Talaada oo ay Soomaaliya Qareennadeedu bixyeen jawaab. Halkan ka akhriso:

Jawaabta Koowaad ee Soomaaliya


Arabaca Galab ayuu billowday Wareegga Labaad. Kenya soo jeedinteeda, ka akhriso halkan: 

Weedha ugu dambeysa diidmada Kenya ee Hague



Maanta soo jeedinta ay Soomaaliya sameysay ayaa u dambeysay dacwadda.

Waxaa laga wardhowrayaa Go'aanka ay Maxkamaddu riddo ka dib marka ay labada dhinac ka soo jawaabaan su'aalo ay Maxkamaddu weydiisay oo aan mar kale idinkula wadaagi doono bartan, haddii Rabbi idmo.

Thursday, 22 September 2016

Weedha ugu dambeysa diidmada Kenya ee Hague

Shalay ayay Maxkamadda Hague ee Caddaaladdu billowday wareegga labaad ee dhegeysiga diidmada hordhaca ah ee Kenya ee kiiska ay Soomaaliya soo oogtay ee ka dhanka ah Kenya. Kiisku wuxuu ku saabsan soohdinta Badweynta India ee labada dal.

Xusuusin in wareegga koowaad ee dhegeysiga diidmadu uu ahaa Kenya Isniintii, Soomaaliyana Talaadadii. Shalay waxaa la galay wareeggii labaad oo dal waliba mar hadlayo ahna kelmaddeeda ugu dambeeysa. Kenya ayaa ku horreysay.

Payam Akhavan

Prof. Akhavan (Midig)
Oo u dooday Kenya wuxuu ka dabaqaatay soo jeedinta Qareennada Soomaaliya ee maalintii Talaadada. 

Qareennada Soomaaliya wax badan ayay ka hadleen ayuu yiri, laakiin waxay ka meermeereen in ay ka jawaabaan su’aasha ugu muhiimsan ee Maxkamadda hortaalla.  Is-Af-Garadka (MoU) ay Soomaaliya iyo Kenya kala saxiixdeen 2009 macno ma xambaarsan yahay mise maya?

Si macnaha MoU-da loo fahmo, khasab ma ahan ayuu yiri in lagu takhususo Qaanuunka Heshiisyada.

Wuxuu si gooniya u daba galay Prof. Pellet oo Talaadadii u dooday Soomaaliya. Wuxuu ku tilmaamay in uu doonayo in macnaha MoU-du ay leedahay uu keliya ku soo koobo cinwaankeeda. 

Doodda Pellet haddii la raaco waxay u dhigantaa, ayuu yiri, in MoU-da cinwaanka uun laga soo qaato inta kalena la tirtiro. Taas oo noqoneysa in loogu talo galay keliya in Soomaaliya iyo Kenya ay midba midka kale u oggolaado in uu guddiga Qarammada Midoobay ee CLCS u gudbiyo soohdintiisa.

Akhavan wuxuu is weydiiyay, haddii ay ujeeddadu MoU ahayd keliya soohdimo u gudbinta CLCS, maxaa keenay in lagu daro Paragraph ku saabsan khilaaf xallinta? 

Isaga oo isu jawaabaya wuxuu yiri, waa in loogu talo galay waxa ay tahay oo ah in iyada loo raaco xallinta khilaafka. Taas oo ay Soomaaliya diiddan tahay.

Macnaha dhabta ah ee MoU 2009 wuxuu ku sheegay Akhavan in saddex ujeeddo laga lahaa. Midda kowaad waa ujeeddada ay Soomaaliya oggoshahay oo ah in CLCS loo gudbiyo soohdimaha. Ujeeddada labaad waa CLCS soo jeedinteeda. Ujeeddada saddexaadna waa xallinta khilaafka.

2033
Talaadadii ayaa Prof. Pellet oo Soomaaliya u doodayay wuxuu sheegay in doodda Kenya ee ah in laga warsugo soojeedinta guddiga CLCS sida ku cad MoU, ka dibna la wadahadlo ay tahay wax aan caqli gal ahayn.

Wuxuu xusay in kiisasani uu CLCS uga jiro nambarka 53. Isla markaasna uu guddigu CLCS sannad kasta ka talo-bixiyo qiyaastii 3 kiis, taas oo markaa ka dhigeysa in kiiska labadan dal uu Guddigu ka talo bixin doono 2033. Markaa ma ahan in la sugo 2033 si wadahadal loo galo.

Isaga oo u jawaabaya Prof Pellet ayaa Akhavan wuxuu yiri, wuxuu professor-ku iska indha tirayaa in dib loogu celiyay 16 dal kiisaska ay u gudbiyeen CLCS. Tiradaasi waa dhammaan kiisaska yaalla CLCS ku dhowaad barkood. Waxaa kale oo jirta ayuu yiri in Guddiga CLCS uu hadda shaqeeyo 21 ilaa 26 usbuuc sannad kasta. Taasna wuxuu ku tilmaamay in ay howsha de-dejineyso. Tusaale ahaan Kenya waxay ku qornayd in kiiskeeda la eego 2022 laakiin, ayuu yiri, waxay ku soo beegantay 2014.


Prof. Githu Muigai 

(Bidix) Axmed C. Daahir iyo Prof. Muigai
Garyaqaanka Kenya oo soo gunaanaday doodda Kenya wuxuu sheegay in Kenya ay aqoonsan tahay Maxkamadda Caalamiga ah ee Caddaaladda ICJ iyo awooddeeda.  Kenya aanay ka soo horjeedin Maxkamadda, colaadna u qabin haba yaraatee.

Waxaa kale oo uu sheegay in Kenya aanay dooneyn in khilaafani uu abid iska jiitamo ee ay doorbideyso in xal laga gaaro.

Khilaafka soohdinta Baddu wuxuu ku soo beegmay, ayuu yiri, xilli siyaasad ahaan xasaasi ah. Soomaaliya mar dhow uun ayay billowday in ay ka soo baxdo muddo dheer oo ay ku jirtay xasillooni darro ay sabab u ahaayeen dagaal sokeeye, masiibo aadminnimo iyo xaalad arga-gixiso oo baahsan. Haddana ma laha Soomaaliya awood ay bad wax uga qabato.

Kenya waxay walaac weyn ka qabtaa amniga badda gobolka. Arga-gixisada al Shabaab oo howlgalleeda badda uga faa’iideysataa waxay weli khatar ku tahay Kenya iyo waddammada Gobolka. Ciidan badan ayaa Kenya uga dhintay la dagaallanka al Shabaab. Boqollaal rayid ahna al Shabaab ayaa ku dishay Kenya, ayuu yiri.

Wuxuu raaciyay in Calaamadeynta soohdinta badda ee u dhexeysa Soomaaliya iyo Kenya ay tahay mid u baahan wada xaajood xasaasi ah oo laba-geesood ah. Wadahadalkaasi ma ahan in uu eego keliya qaanuun uun ee waa in uu xeeriyo walaaca dhabta ah ee muuqda ee xagga amni iyo kan siyaasadeed ee ay Kenya qabto.

Markii ay Soomaaliya ka soo baxday xilligii Ku-Meel-Gaarka ahaa ee aan cagaha xooggan ku taagnayn ayaan la furnay wadahadal heer farsamo ah sannadkii 2014. Waxaa wadahadalkaas dhicisiiyay Soomaaliya oo dacwadda u soo gudbisay Maxkamaddan.

Kenya wuxuu sheegay in ay iskeed u joojisay howlihii kheyraad baaritaanka ay ka wadday aag badeedka ay Soomaaliya iyo Kenya ku muransan yihiin.

Intaa ka dib, Garyaqaanka Kenya, Githu Muigai wuxuu Guddoomiyaha Maxkamadda iyo xubnaha Maxkamadda Caalamiga ah ee Caddaaladda uu u soo jeediyay codsi ay Kenya qabto:

Jamhruiyadda Kenya waxay si sharaf leh ay Maxkamaddu uga codsaneysaa in ay ku dhawaaqdo in kiiska Soomaaliya ay soo gudbisay ee Kenya ka dhanka ah uu yahay mid aan Maxkamaddaan khuseyn, aanay aqbaleyn oo uu yahay waxba-kama-jiraan.

Berrito oo Jimca ah ayay Soomaaliya bixineysaa jawaabteeda kama dambeysta ah. 

Wednesday, 21 September 2016

Hague fari kama Qodna

Waxaa shalay soo geba geboobay wareegga Koowaad ee Dhegeysiga doodda ay Kenya dooneyso in ay isku hortaagto furitaanka dacwadda soohdinta Badweynta India ee u dhexeeysa Soomaaliya iyo Kenya.

Laba maalmood ayay Maxkamadda Caalamiga ah ee Caddaaddu maalinna dhegeysatay waxa ay Kenya ku saleyneyso diidmadeeda, maalinta labaadna ay dhegeysatay Soomaaliya oo sheegeysa waxa ay ku riddineyso diidmada.

Dib haddii aan kuu celiyo, Madaxweynaha Soomaaliya, Mudane Xasan Shiikh Maxamuud, ayaa Dowladda ugu sarreeya isaga ayaana si shakhsi ah ugu howlan ka miro dhalinta dacwaddan. Madaxweynaha oo la kaashanaya laamaha Dowladda ee ay sida gaarka ah u khuseyso sida Wasaaradda Arrimaha Dibadda iyo Xeer Ilaalinta Qaranka ayaa kiiska u xil saaray Qareenno leh aqoon iyo khibrad caalami ah oo aad u sarreysa, dacwadaha ay hore ugu soo guuleysteenna ay ka markhaati kacayaan waxa ay karaan. Wuxuu Madaxweynuhu ku soo daray wafdi ay ka mid yihiin wakiillo bulshada matalaya si ay goobjoog iyo markhaatiba uga ahaadaan howsha socota bulshadana ay ula wadaagaan.

Dhabbe aan Ceel tegeyn
Kenya waa dal aan deris nahay oo ay dano badani naga dhexeeyaan, weligeenna aan is ag oolli doonno. Laakiin si ay kiiska ugu guuleysato Qareennadeedu waxaa ay soo jeedinayeen eedeymo iyo fasiraado iyo xataa xagxagasho aan qareennadeennu la qabin una arag sida ay ayagu u fasiranayaan rabaanna in lala qaato.

Waxaa lagu kala aragti duwan yahay Is-Afgaradkii 2009 macnihiisa iyo ujeeddadiisa waxa ay ahaayeen ama ay hadda yihiin. Waxaa la isku diiddan yahay in labada dhinac ay is arkeen oo la wadahadlay iyo in kale. Waxaan la isla oggoleyn ujeeddada dacwaddan laga leeyahay. Waxa dhinac kastaa uu tuhun gelinayaa daacadnimada dhanka kale, Xataa waxaa lagu kala aragti duwan yahay awoodda Maxkamadda Caalamiga ah ee Caddaaladda oo fadhigeedu yahay Hague, Netherlands. Dabcan labada kooxood mid ayaa geel ku dheelminaysa dhabba aan ceel tegeyn.

Waxaan ku kalsoon ahay in kiiskeennu uu xooggan yahay, xaqna aan ku taagan nahay. Waxaan ku kalsoon ahay Qareennada na matalaya aqoontooda iyo khibraddooda. Waxaan aamminsan ahay in aan ku joogno waddada ceelka tegeysa. Allow run ka yeel.

Taageerada Shacabka
Sida ay farriimuhu nagu soo gaarayaan, sida aan ka aragno dadweynaha Soomaaliyeed ee Maxkamadda yimid ee u badan Soomaalida Netherlands oo ay wehliyaan qaar ka yimid dalal kale oo Yurub ah iyo sida aan saxaafadda ka barannay dadweynaha Soomaaliyeed waxay muujiyeen taageero. Waxay taageerada la ay garab taagan yihiin Qareennada Dowladda Soomaaliya ay u xilsaartay in ay daafacaan xuquuqda ummadda Soomaaliyeed.

Waxaa maalin kasta marar aad u fara badan aan la qushuucaa farriimaha qoraalka ah ee dunida dacalladeeda iiga soo dhacaya ee la igu dhiirri gelinayo, lagu dhiirri gelinayo ergada Soomaalida, loogu duceynayo Soomaali ee iiga soo dhacayo, ma ahan saaxiibbo keliya ee iiga soo dhacaya Soomaali aynaan shakhsiyan isu aqoon. Farriimahaas qaarkood oo ay dad waddaniyiin ahi ii soo direen waa kuwo taabanaya damiirka iyo shucuurta Soomaaliga. Waa dhiiri gelin wax loo dhigo aan la arag. Aad ayaan uga mahadcelinayaa. Waxaan leeyahay ducada Allah ha noo wada aqbalo.

Taageerada shacabka waxay dhiirri-gelin u tahay Qareennada Soomaaliya iyo madaxda dowladda. Waxay taageeradu shinsi u tahay shacabka laftiisa oo ka dhex arkaya Soomaalinnimo.

Si aanay u kala dhantaalmin taageeradaas muhiimka ahi, waxaa ila habboon in laga fiirsado qofeynta kiiska.  In laga dhowrsado far-ku-fiiqa siyaayiin ay ka mid yihiin Madaxda dalka hadda ugu sarreysa iyo qaar hore u ahaa Madax Sare. Ma ahan in aan Maxkamadi ku caddeyn keliya, laakiin waxaa jirta in siyaasi kastaa uu lahaan karo taageerayaal ay qaarkood gar iyo gardarraba ku garab taagan yihiin. 

Dhanka kale, Siyaasiyiintaas waxaa eedeynta loo jeedinayo loo cuskanayaa oo keliya fasiraadda Qareennada Kenya. Ma habboona in aan qaadanno fasiraaddaas marka aan maqleyno fasiraad taas ku lid ah oo ay jeediyeen Qareennada Soomaaliya.

Aan is xusuusinno in xaqeennu weli naga maqan yahay oo aan laga miradhalin dacwadda. Aan is xusuusinno in xataa weli aan lagu guuleysan in kiiska la furo. Ma joogno xilli lagu mashquulo is-eedeyn iyo is-difaac Soomaalida dhexdeeda ah. Soomaali kasta waa loo baahan yahay taageeradiisa soo dhicinta xuquuqdeenna.

Marka aan arkay qaabka ay dacwaddu u dhaceyso, dadka arrintan lugta ku lahaa ama ku lahaan kara, waxa habboon in ay dacwadda wakhti siiyaan oo ay saxaafadda ka gaabsadaan.

Galabta 16:30 saacadda Hague ayaa la isugu soo laabanayaa Maxkamadda. Waxaa furmaya wareegga labaad ee dhegeysiga diidmada hordhaca ah ee Kenya. Hadalka waxaa galabta leh Qareennada Kenya. Berri waa la nasan doonaa. Soomaaliya waxay jawaabeysaa Jimce subax.

Tuesday, 20 September 2016

Jawaabta Koowaad ee Soomaaliya

Sii Jeed (Midig) Somalia, (Bidix) Kenya.
Afar qareen oo caalami ah ayaa maanta bixiyay Jawaabta Soomaaliye ee ku wajahan diidmada Kenya ay dooneyso in ay isku hortaagto in Maxkamadda Caalamiga ah ee Caddaaladdu ay gasho kiiska muranka soohdinta badeed ee Soomaaliya iyo Kenya.

Waxaa xusuus mudan in ay dacwadda badda ay marka hore Makxmadda u gudbisay Soomaaliya oo dalbtay in ay calaamadeyso soohdinta badda ee Soomaaliya iyo Kenya.

Kenya diidmadeeda waxay u cuskaneysaa waxyaabo ay ka mid yihiin in aan labada dhinac weli si miisaan leh uga wadahadal wakhti ku filan in ay xal ku gaaraan, taas oo Kenya ay qabto in ay labada dal ku heshiiyeen markii ay 7-dii April 2009 ay Nairobi ku kala saxiixdeen Is-Afgarad.

Kenya waxaa dooddeeda ka mid ah in maanta waxa aan heshiis lagu ahayn ay dhici karto in mustaqbalka heshiis laga gaaro.

Jawaabta Soomaaliya waxaa maanta bixiyay afar qareen oo caalami ah. Waxaa u horreysay Dr. Mona Sharmaan, oo iyadu ah qareen Soomaaliyeed. 

Sharmaan
Mona waxaa ay ku billowday magaca Eebbe.

Waxaa ay ka mahadcelisay abaalka ay Kenya shalay sheegatay in ay u gashay Dowladda iyo Shacabka Soomaaliyeed oo ay ugu dambeysay ciidammada dalkeeda ka jooga Soomaaliya. Waxaa kale oo ay u mahadcelisay dhammaanba dalalka kale ee Afrikaanka ah iyo kuwa kaleba ee gacanta siiya Soomaaliya.

Dr. Mona (wax akhrineysa); Paul Reichler (ku soo eegaya)
Ka dib Mona waxay sheegtay in Soomaaliya ay maanta awood u yeelatay in ay xuquuqdeeda daafacdo iyada oo u mareysa nidaam caalami ah oo lagu xalliyo khilaafaadka. Xuuqdaas oo ay ka mid tahay xuquuqda badda iyo kheyraadkeeda. Maaddaama aan ka mid nahay, ayay tiri dalalka adduunka ugu saboolsan, kheyraadka baddu waa hanti Qaran oo halbowle ah, aadna muhiim ugu ah horumarka mustaqbalka iyo xasilloonida dalkayaga. Waa kheyraad xaqiijin kara, ayay tiri, in dalkayagu uu ku sii socdo horumarka weliba hab dadka Soomaaliyeed oo dhan faa’iido ugu jirto.

Haddana awooddii aan u heli lahayn in aan kheraadkaas ka faa’iideysanno iska daaye xataa in aan baarno oo aan ogaanno meesha laga heli karo kheyraad waxaa naga hor taagan soohdin badeedda annaga iyo Kenya oo Kenya ay muran gelisay. 

Mona waxay sheegtay in ay Soomaaliya is xakameysay, oo ay ka gaabsatay in ay wax howl ah ka fuliso aag badeedka ay Kenya nagu sheeganeyso. Waxaa wax laga xumaada ah, ayay tiri Mona, in taas cagisgeed ay Kenya u dhaqantay sidii iyada oo aagga ay iyadu leedahay. Waxay heshiisyo la gashay sharikado shidaalka baara oo haddadaas ku guda jira baaritaan kheraad ay u baadi goobayaan Kenya.

Soomaaliya aad ayay uga walaacsan tahay sida Kenya ay u wajahday arrintan ayay Mona ku tilmaantay waxayna raacisay in Danjire Kenyan ah oo shalay Maxkamadda ka hadashay ay Soomaaliya ku eedeysay in ay dacwaddan xumaan ula dan leedahay welibana ay khiyaamo ku tilmaantay.

Mona waxay ku jawaabtay in ay nasiib darro tahay eedyenta noocaas ahi. Xumaan lagu tilmaami karo, ayay tiri Mona, in caddaalad caalami ah la isla hortago.

Mona waxay sheegtay in Ergooyin ka socda Soomaaliya iyo Kenya ay hore isugu dayeen in ay xal ka gaaraan muranka soohdinta badda. Waxay sheegtay in kulammadaas ay ayadu ka qeyb gashay xalna lagu gaari kari waayay.

Maxkamadda kama dalbayo maanta, ayay raacisay Mona, wax ka badan ama ka yar in ay asteyso soohdinta u dhexeysa Soomaaliya iyo Kenya ee Badweynta India.

MoU - Soomaaliya iyo Kenya
Waxaa xigay Prof. Alain Pellet oo sida ay tahay u kala dhigdhigay una icraabay fasiraadda afka qaanuunka ee Is-Afgaradka ay gaareen Soomaaliya iyo Kenya, 7-dii April 2009.

Prof. Pallet, wuxuu sheegay in aan Is-Afgaradkaasi ahayn sida keliya ee lagu xallin karo khilaafka u dhexeeya labada dal. Welibana khasab ka dhigaya in xalka lala sugo soo jeedinta Guddiga CLCS ee Qarammada Midoobay oo ay labada dal mid waliba sida ay isaga la tahay u gudbiyay sheegashada soohdin badeeddiisa.

Paul Reichler ayaa isaguna qaatay oo ku caddeeyay in aan labada dhinac waa Soomaaliya iyo Kenya aan midnaba marnaba u qaadan in Is-Afgaradku yahay ama loogu talo galay in uu noqdo qaab loo raaco xallinta khilaaf.

Ujeeddada keliya ee laga lahaa Is-Afgaradku wuxuu ahaa, ayuu yiri, in CLCS uu u suurta geliyo  in uu eego soohdimaha labada dal ay sheeganayaan. Taas waxaa muujinaya markhaatina ka ah, ayuu yiri, sida ay labada dal u macaammilaan iyo sida uu Wasiirkii heshiiska u saxiixay Soomaaliya uu u macneeyay fahamkiisa.

Reichler wuxuu sheegay in heshiiskan oo ay diyaarisay Norway ay marka hore kala hadashay Ra’iisal Wasaare Ku Xigeenka Soomaaliya, ka dibna ay Soomaaliya codsatay in cinwaanka wax laga beddelo. Ra’iisal Wasaare Ku Xigeenku wuxuu email uu u diray Danjiraha Norway uga mahadceliyay in ay qabatay howl uu yiri waxay ahayd in aan annagu qabsanno. Waxaa la soo bandhigay email uu diray Ra'iisal Wasaare-ku-xigeenku.

Marka la eego cinwaankii hore iyo midka hadda ahba waxay caddeynayaan in ujeeddada dokumentigaas la kala saxiixday ay ahayd oo keliya in labada dal uu mid waliba Guddiga CLCS u gudbiyo soohdintiisa sida uu u arko.

Sheegashada Kenya ee ah in aan labada dhinac u fariisan wadahadal macna leh, wuxuu ku tilmaamay in aanay sax ahayn. Kulammada dhex maray Kenya iyo Soomaaliya mid ka mid ah oo ay Goobjoog ahaayeen Wasiirka Arrimaha Dibadda, ayaa Dr. Cabdiraxmaan Beyle oo markaa xilka hayay uu weydiiyay dhiggiisa Kenya, Danjire Amina Mohamed, ilaa goorma ayay tahay in wufuudda labada dal sii wadaan wadaxaajoodkan kulul ee ay qoorta iskula jiraan iyada oo aanuu muuqan xal ay gaari karaan. 

Wasiir Amina waxay ku jawaabtay in inkasta oo labada ergo ay mowqifyadoodu kala fog yihiin in haddana ay jeclaan lahayd in labada wafdi ay hal mar oo ah marka ugu dambeysa ay kulmaan si ay isugu dayaan in ay gaaraan xal saaxiibtinnimo.

Shirka saddexaad noqonna lahaa kan ugu dambeeya ee ama lagu heshiinayo ama dacwad looga gudbayo waxaa lagu ballamay in lagu kulmo Muqdisho. Wafdigii Kenya waa la waayay oo uu wuu imaan diiday. Isla markaana kuma soo wargelin Soomaaliya sababta ay uu uga baaqday shirka. Maxkmadda ayay Kenya shalay ka sheegtay sababta ay u maqnaatay in ay ahayd arrin amniga la xiriirta. Waxay ahayd 21 bilood ka dib xilligii uu shirku dhici lahaa, waxayna ahayd markii ugu horreysay ee ay Kenya u sheegto sababta ay uga baaqatay shirka.

Reichler wuxuu sheegay in maaddaama labada dhinac ay kala fogaadeen, xal aanuu muuqan, Kenya iyada oo aan fasiraad ka bixin ay ka baaqsatay shirkii ugu dambeeyay, in Soomaaliya ay go’aansato in ay dacwooto aanay ahayn sida Kenya ay ku tilmaantay deg deg iyo khiyaano toona.

In Kenya ay dooneyso in ay soo nooleyso Is-Afgaradkii 2009, si ay isu hor taagto sharciyadda Maxkamadda Caalamiga ah ee Caddaaladdu waxay muujineysaa ayuu yiri in Kenya ay ku jirto xaalad adag, haddaanayba ahayn xaalad cakiran. Dooddan cusub ee Kenya wuxuu ku tilmaamay in ay tahay mid aan macna sameyneyn.

Haddii la rabo in mar kale la dilo fasiraadda Kenya ee Is-Afgaradka, waxaa la soo xigan karaa Qoraalka Diplomaasiyadeed ee Kenya ay u dirtay Xoghayaha Guud ee Qarammada Midoobay oo ay ku sheegtay in Kenya ay doorbideyso in ay arrinta ku xalliso wadaxaajood laba geesood ah oo heerka ugu sarreeya ah oo ay la gasho Soomaaliya si dhakhsa lehna loogu xalliyo khilaafka. Reichler wuxuu sheegay in taasi ay muujineyso in aan Kenya rumeysneyn in Is-Afgaradku yahay tabta loo raacayo xallinta khilaafka. Sababta oo ah Is-Afgaradka waxaa ku qoran keliya in wadahadal furmi doono ka dib marka CLCS ay soo jeediso bareeraheeda ku saabsan soohdinta labada dal.

Sidoo kale Wasiirka Qorsheynta iyo Iskaashiga Caalamiga ah ee Soomaaliya oo isagu ah mas’uulka saxiixsay Is-Afgaradku wuxuu sheegay in uu fahamkiisu ahaa in sababta uu u saxiixay ay tahay in Soomaaliya iyo Kenya ay u suurto gasho in uu mid waliba uu soohdimihiisa iskiis ugu gudbiyo SLCS.

Qareennada Soomaaliya waxaa hadalkooda soo gunaanaday Prof. Philippe Sands. Isaga oo hadalkiisa ku wajahaya Guddoomiyaha Maxkamadda Caalamiga ah ee Caddaaladda wuxuu yiri, waxaan rajeynayaa in diidmada hordhaca ah ee Kenya aad u aragto waxa ay tahay; taas oo ah in ay dooneyso in ay sii dheereyso xaalad aan caddaalad ku dhisneyn oo bilaa mada' ah. Kenya waxaa ay dooneysaa in ay dacwadda is hortaagto si ay u furto wadahadal aan dhammaad lahayn, muhiimad looga qeyb galaana aanay jirin.

Qareennada Soomaaliya u dooday waxay u dhasheen Faransiis, Mareykan iyo Ingiriis.

Isu-geyn Qareennada Soomaaliya waxaa ay tusaale u soo qaateen kiisas badan oo qaarado kala duwan oo ah dacwado ay Maxkamaddani u qaadday dalal bad isku haysta. Mid kastana meel ayay tilmaameen uu kiiska Soomaaliya kala mid yahay kiiska dalkii ku guuleystay dacwad kasta oo ay tusaale u soo qaateen.

Dad Online farriimo iigu soo diray aad ayay ula dheceen sida ay Soomaaliya isu daafacday maanta.

Mid ka mid ah dadka bartedya ku xiran wuxuu ii soo qoray “Sida aad isu daafacdeen aad iyo baa maqsuud looga yahay.”

Berri galab 16:30 wakhtiga Hague ayaa waxaa billaabanaya wareegga labaad ee dhegeysiga diidmada Kenya. Waxaa diidmo afka ah mar kale soo jeedin doona ergada Kenya. Halkan kala soco qormo ku saabsan soo jeedinta Kenya haddii eebbe idmo.

Monday, 19 September 2016

Maxkamadda Caddaaladda oo dhegeysatay Kenya

Waa sawir laga qaaday fadhigii maanta
Maanta ayuu Hague ka furmay dhegeysiga diidmo ay Kenya ka keentay dacwadda ay Soomaaliya u gudbisay Maxkamadda Caalamiga ah ee Caddaaladda ICJ.

Kenya waxaa ay qabtaa in aan Maxkaddu gelin dacwadda iyada oo ku adkeysaneysa in Soomaaliya iyo Kenya ay Is-Afgarad kala saxiixdeen 2009. Kaas oo labada dal ay ku heshiyyeen, sida ay Kenya u dhigeyso in wadahadal ay xalliyaan dhammaan aagagga ay labada dhinac ku muransan yihiin.

Sidaa darteed Kenya waxay qabtaa in Soomaaliya ay xushmeyso oo ay u hoggaansanaato waxa uu qorayo Is-Afgarad ay la saxiixatay Kenya 2009.

Kenya waxaa ay Soomaaliya ku eedeysay in ay qaadatay Istaraateejiyad ay ku diideyso Is-Afgaradka uu Wasiirkeedu saxiixay. Waxayna sheegtay in diidmada marba weji loo yeelay. Mar la yiri Wasiirku ma haysan oggolaasho, taas oo beenowday markii ay soo baxday warqaddii loogu fasaxy in uu saxiixo. Mar la yiri Baarlamaanka ayaa diiday laakiin Kenya waxay sheegtay in ay hayso kelmad kasta oo ah dooddii Baarlamaanka ka dhacday kuna jirin wax sheegaya Is-Afgaradku in uu khaladan yahay.

Kenya waxay dooddeeda u sameysay hordhac qurux badan oo muujinaya sida ay Kenya o saacidday Dowladda Soomaaliya iyo shacabka Soomaaliyeed. Tusaale waxay Kenya u soo qaadatay soo dhoweynta qaxootiga, marti-gelinta shirkii lagu dhisay Dowladda Soomaaliya 2004, marti gelinta Xukuumadda iyo Baarlamaanka Soomaaliya ilaa ay aakhirkii u suurta gashay in ay si qeyb qeyb ah ugu guuraan Soomaaliya. Kenya waxaa kale oo ay sheegtay in ay wiilasheeda iyo gabdhaheeda ciidanka ay u dirtay Soomaaliya si ay uga qeyb qaataan nabadeynta dalka, howlgalkaas oo ay ciidan badani uga dhinteen.

Arrimahaas oo dhan ayaa muujinaya ayay yiraahdeen in aanay suurta-gal ka ahayn Kenya in ay bad Soomaliya leedahay ay boobto.

Kenya waxaa wafdigeeda hoggaaminaya Garyaqaanka Guud, Githu Muigai.Madam Rose Makena Muchiri, oo ah Danjiraha Kenya u fadhiya magaalada Hague, Amos Wako oo xubin ka ah Aqalka Sare ee Kenya horna u ahaan jiray Garyaqaanka Guud, mas’uuliyiin kale iyo Qareenno caalami ah oou dhashay Mareykan, British iyo Faransiis.


Berrito ayay Maxkamaddu dhegeysan doontaa jawaabta Soomaaliya.

Maxkamadda Caddaaladda oo dhegeysatay Kenya

Waa sawir laga qaaday fadhigii maanta
Maanta ayuu Hague ka furmay dhegeysiga diidmo ay Kenya ka keentay dacwadda ay Soomaaliya u gudbisay Maxkamadda Caalamiga ah ee Caddaaladda ICJ.

Kenya waxaa ay qabtaa in aan Maxkaddu gelin dacwadda iyada oo ku adkeysaneysa in Soomaaliya iyo Kenya ay Is-Afgarad kala saxiixdeen 2009. Kaas oo labada dal ay ku heshiyyeen, sida ay Kenya u dhigeyso in wadahadal ay xalliyaan dhammaan aagagga ay labada dhinac ku muransan yihiin.

Kenya waxay ku eedeysay Soomaaliya in ay qaadatay Istaraateejiyad ay isku-diidsiineyso Is-afgaradkii la saxiixatay Kenya. Mar waxay Soomaaliya ku doodday ayay tiri in aan Wasiirkaa saxiixay aanuu haysan Is-afgaradku aanuu u haysan oggolaasho. Taas waxaa beenisay ayay tiri in la helay warqad lagu siiyay oggolaasho. Mar kale Soomaaliya waxay ku doodday ayay tiri in Baarlamaanku uu waxba kama jiraan ka soo qaaday Is-Afrgaradka. Taas waxaan haynaa ayay tiri Kenya dooddii baarlamaanka ka dhacday oo dhan oo la qoray kelmad kasta oo maalintaas laga yiri Baarlamaanka. Kuma jirto doodda wax muujinaya in waxa ku qoran Is-Afgaradku ay yihiin khalad.

Sidaa darteed Kenya waxay qabtaa in Soomaaliya ay xushmeyso oo ay u hoggaansanaato waxa uu qorayo Is-Af-Garad ay la saxiixatay Kenya 2009.

Kenya waxay dooddeeda u sameysay hordhac qurux badan oo muujinaya sida ay Kenya ay u saacidday Dowladda Soomaaliya iyo shacabka Soomaaliyeed. Tusaale waxay Kenya u soo qaadatay soo dhoweynta qaxootiga, marti-gelinta shirkii lagu dhisay Dowladda Soomaaliya 2004, marti gelinta Xukuumadda iyo Baarlamaanka Soomaaliya ilaa ay aakhirkii u suurta gashay in ay si qeyb qeyb ah ugu guuraan Soomaaliya. Kenya waxaa kale oo ay sheegtay in ay wiilasheeda iyo gabdhaheeda ciidanka ay u dirtay Soomaaliya si ay uga qeyb qaataan nabadeynta dalka, howlgalkaas oo ay ciidan badani uga dhinteen.

Kooxda Kenya
Arrimahaas oo dhan ayaa muujinaya ayay yiraahdeen in aanay suurta-gal ka ahayn Kenya in ay bad Soomaliya leedahay ay ku xadgudubto.

Kenya waxaa wafdigeeda hoggaaminaya Garyaqaanka Guud, Githu Muigai.Madam Rose Makena Muchiri, oo ah Danjiraha Kenya u fadhiya magaalada Hague. Amos Wako oo xubin ka ah Aqalka Sare ee Kenya horna u ahaan jiray Garyaqaanka Guud, mas’uuliyiin kale iyo Qareenno caalami ah oou dhashay Mareykan, UK iyo Faransiis.


Berrito ayay Maxkamaddu dhegeysan doontaa jawaabta Soomaaliya.